Drie redenen waarom Oekraïens NAVO-lidmaatschap een strategische meesterzet is
“De NAVO heeft Oekraïne nodig om een geloofwaardige afschrikking te kunnen realiseren tegen Rusland.” Wie dit begin 2022 had gezegd, werd waarschijnlijk voor gek verklaard.
Inmiddels zijn we bijna vier en een half jaar verder, en Oekraïne verweert zich nog steeds dapper tegen Rusland. Tegen wil en dank hebben de Oekraïense krijgsmacht en inlichtingendiensten de nodige oorlogservaring opgedaan. Daardoor weten zij nu vaak beter dan hun westerse bondgenoten hoe Ruslands gedrag kan worden geïnterpreteerd en hoe er het beste op Rusland gereageerd moet worden. Een ander gevolg van het voortdurende Russische oorlogsgeweld tegen Oekraïne is dat de Oekraïense drone- en antidrone-innovaties tot de betere ter wereld behoren. Zo kan Oekraïne met drones ver achter het front aanvallen uitvoeren en daarmee de Russische logistiek ernstig in de problemen brengen. Oekraïne is dus de ideale kandidaat om NAVO-lid te worden, zou je zeggen.
Niet als het aan Trump ligt. Trump was bij zijn tweede termijn als president glashelder: de oorlog in Oekraïne zou binnen 24 uur voorbij zijn. En over een toetreding van Oekraïne tot de NAVO, daarover wordt onder Trump niet langer gesproken.
Toch is een Oekraïens NAVO-lidmaatschap de eenvoudigste manier om tot een duurzame vrede te komen. Uiteraard zijn er allerlei andere opties denkbaar, zoals veiligheidsgaranties voor Oekraïne, NAVO-troepen in Oekraïne of een Israël-constructie. Die opties klinken stuk voor stuk acceptabel en constructief. Toch is het niets anders dan om de hete brij heen draaien, omdat de eenvoudigste oplossing niet eens wordt overwogen: een Oekraïens NAVO-lidmaatschap.
Trump en ook Poetin willen het niet.
Maar dat is wél wat er moet gebeuren: Oekraïne toelaten tot de NAVO.
Dit is het laatste deel van de serie: Lessen uit de oorlog in Oekraïne.
Deel 1 ging over de praktische oorlogservaring van Oekraïne.
Deel 2 ging over waarom Rusland niet zo zwak is als vaak wordt verondersteld.
Deel 3 laat zien waarom Oekraïense toetreding tot de NAVO een strategische meesterzet is.
Houtje-touwtje steun
Laten we het eens omdraaien: wat zou het nadeel kunnen zijn als Oekraïne géén NAVO-lid zou worden? Immers, ook nu steunt de Europese Unie Oekraïne en hanteert het Oekraïense leger op verscheidene niveaus NAVO-standaarden. Waarom is een NAVO-lidmaatschap voor Oekraïne in formele zin dan nodig?
Ik snap dat u zich dat afvraagt. Het probleem voor Oekraïne is niet de steun die het nu ontvangt, maar hoe dat in de toekomst eruit komt te zien. Zo kan een regeringswisseling in één van de NAVO-lidstaten behoorlijk ingrijpend zijn voor de mate waarin Oekraïne wordt gesteund.
Dat liet onder andere Bulgarije zien. Nadat de nieuwgekozen regering aantrad, stelde Bulgarije dat ze Oekraïne niet langer zouden bewapenen. U denkt misschien: “Ach, het is maar Bulgarije.” Maar vergis je niet.
Bulgarije had een belangrijk aandeel in de levering van Sovjet-munitie voor Oekraïne. Dat is de eerste reden waarom Oekraïne lid van de NAVO moet worden. Kyiv wordt daardoor minder kwetsbaar voor regeringswisselingen in NAVO-landen, waardoor de steun op de lange termijn betrouwbaar blijft. Hierdoor wordt Oekraïne minder afhankelijk van overeenkomsten met individuele landen. Want daarin schuilt nu het gevaar.
Nu is het alsof je een dak bouwt waarvan iedere leverancier zijn eigen dakpannen later weer mag komen ophalen. Je kunt nog wel onder het dak blijven wonen, maar droog blijf je niet.
Uiteraard doet een NAVO-lidmaatschap niet alles, maar het biedt wel meer houvast en mogelijkheden voor een langetermijnstrategie. Ook in de Baltische landen zijn ze er niet gerust op. Toen ik afgelopen winter in Litouwen was, werd mij dat opnieuw goed duidelijk. Zo vertelde de gids van het KGB-museum mij dat de Litouwse bevolking ondanks het NAVO-lidmaatschap rekening houdt met Russische prikacties in hun land.
Duurzame vrede?
Het NAVO-lidmaatschap biedt de grootste kans op een duurzame vrede.
De reden dat zo’n NAVO-lidmaatschap politiek gevoelig ligt, komt doordat sommige westerse politici zich nog altijd laten intimideren door Russische blufpoker. Al zullen ze dat nooit openlijk toegeven.
Het taboe van een Oekraïens NAVO-lidmaatschap lijkt dus voort te komen uit de vrees voor Russische escalatie. Maar is dat terecht? Waren de Russische aanvallen de afgelopen decennia niet juist gericht op landen die géén NAVO-lid waren?
Georgië en Oekraïne
Georgië is hiervan een goed voorbeeld. In 2008 wilden zowel Oekraïne als Georgië lid worden van de NAVO. Maar president Poetin had aan zijn ambtsgenoot George W. Bush duidelijk gemaakt dat hij niet wilde dat Georgië en Oekraïne NAVO-lid zouden worden.
En het werkte.
Niet bij Bush, maar wel bij Merkel en Sarkozy. Frankrijk en Duitsland spraken hun veto uit. En dus werden Georgië en Oekraïne geen NAVO-lid.
Wellicht speelde de Europese energiepolitiek hierbij een rol. Frankrijk en Duitsland waren voor hun energievoorziening vooral afhankelijk van Russisch gas. De koopman won het dus van de dominee.
En daarna? In het najaar van 2008 reden de Russische tanks door de straten van Tbilisi (Georgië). In 2014 werd de Krim geannexeerd. En in 2022 begon Rusland aan de grootste militaire invasie sinds D-Day door Oekraïne binnen te vallen. Met andere woorden, het uit de NAVO houden van Georgië en Oekraïne heeft een Russische invasie in deze landen duidelijk niet weten te voorkomen. Misschien wordt Russische agressie dus niet zo sterk gestuurd door vermeende westerse escalatie als sommige opiniemakers ons willen laten geloven.
Neutrale landen
Toen op 24 februari 2022 Russische tanks Oekraïne binnenreden en een maand later Marioepol met de grond gelijk werd gemaakt door het Russische leger, wisten Zweden en Finland dat er maar één conclusie mogelijk was: toetreden tot de NAVO. Blijkbaar bestaat er in deze nieuwe geopolitieke orde geen ruimte meer voor neutrale landen.
Want als het zou kloppen dat toetreding tot de NAVO Russische agressie in de hand werkt, dan was een oorlog tussen Rusland en de NAVO over het Finse NAVO-lidmaatschap haast onvermijdelijk geweest. Toch is dat niet gebeurd. Ja, Rusland dreigde weliswaar met kernwapens, maar dat was het dan ook. Daarom overtuigt de aanname dat het NAVO-lidmaatschap Russische agressie zou uitlokken, allesbehalve.
Het lijkt juist eerder andersom te zijn. Landen die géén lid zijn van de NAVO krijgen te maken met Russische groene mannetjes (zoals op de Krim) of met daadwerkelijke Russische bezettingstroepen en bombardementen, zoals ze in Oekraïne en Georgië aan den lijve hebben moeten ondervinden.
En dat niet alleen. Landen die géén NAVO-lid konden worden, krijgen vaak te maken met bevroren conflicten. Daarmee kan Rusland de spanningen opnieuw laten oplaaien wanneer Moskou dat geopolitiek goed uitkomt. Dat is precies een argument vóór het NAVO-lidmaatschap van Oekraïne. Juist omdat Europa belang heeft bij stabiliteit, terwijl Rusland chaos wil aanwakkeren.
Geloofwaardige afschrikking
Als het over Oekraïne gaat, hoor je vaak morele argumenten. Rusland pleegt oorlogsmisdaden door geen onderscheid te maken tussen militaire en burgerdoelen. Daarnaast ontvoert Rusland kinderen en verwoest het vaak ook de ingenomen dorpen en steden. Het menselijke leed dat toegebracht wordt door Ruslands neokoloniale oorlog in Oekraïne is enorm. De meeste mensen zijn het erover eens dat dit alle morele grenzen te buiten gaat.
Alleen gaat geopolitiek zelden over wie het moreel gezien bij het juiste eind heeft. Als dat wel zo was, waren de Russische leiders voor de Tsjetsjeense oorlogen berecht en hadden verschillende Amerikaanse presidenten een vergelijkbaar lot kunnen verwachten vanwege The War on Terror. Nee, de tweede reden om Oekraïne toe te laten treden tot de NAVO is dat Europese NAVO-landen Kyiv ook in strategische zin hard nodig hebben. Immers, een nieuwe Europese veiligheidsarchitectuur kan alleen maar met Oekraïne.
Baltische Landen
Zelfs met de Verenigde Staten is het verdedigen van de Baltische Landen in een toekomstig scenario al een enorme uitdaging. Rusland weet dat. In een scenario waarin Rusland via Belarus de Suwalki-corridor (de nauwe doorgang tussen Polen en Litouwen) test, kan de NAVO voor de Baltische landen op korte termijn maar weinig betekenen. Je zult Rusland dus ook vanuit andere richtingen moeten kunnen afschrikken. Daarom is de toetreding van Zweden en Finland tot de NAVO ook vanuit geografisch oogpunt belangrijk. Het stationeren van grote legereenheden en het opslaan van grote munitievoorraden in de Baltische landen maakt je namelijk enorm kwetsbaar. Dat is alsof je je gehele goudvoorraad op één plek bewaart.
Tegelijkertijd weet Rusland dat het een directe oorlog tegen de NAVO niet zal winnen. Daarom rekent Rusland erop dat een directe confrontatie zal uitblijven. Rusland zou bijvoorbeeld een grensgebied in de Baltische Landen of Scandinavië kunnen bezetten en vervolgens eenzijdig een wapenstilstand af te kondigen. Poetin zal dan zeggen dat elke gewapende actie tegen Rusland een kernaanval tot gevolg zal hebben. Wat doet de NAVO dan, denkt u?
Oekraïne verandert Ruslands berekening
Een Oekraïens NAVO-lidmaatschap zal de afweging in het Kremlin substantieel veranderen. Dan kan de NAVO namelijk zowel vanuit Kherson en Kharkiv als vanuit Helsinki Russische doelen bestoken. Dat maakt een test tegen de Baltische landen veel risicovoller. Poetin kan nog altijd de NAVO in Estland testen. Alleen kan de NAVO vervolgens vanuit Oekraïne ramen laten sneuvelen in Moskou.
Daarom zullen Europese beleidsbepalers moeten stoppen met het bedenken van allerlei vage constructies om het NAVO-lidmaatschap van Oekraïne steeds weer opnieuw vooruit te schuiven. Juist omdat de Baltische landen moeilijk te verdedigen zijn, is het hebben van alternatieve afschrikkingsmogelijkheden in zo’n scenario van strategische meerwaarde voor de NAVO. Vanuit de Europese strategie gezien is er daarom maar één denkbare oplossing: Oekraïne moet zo snel mogelijk lid worden van de NAVO wanneer de oorlog voorbij is.
Tot elkaar veroordeeld
Want een verbeterde afschrikking is broodnodig. Rusland beschuldigt de Baltische landen steeds openlijker van actieve deelname aan de oorlog in Oekraïne. Zo stelde het Kremlin dat Oekraïne via de Baltische landen Rusland kan bombarderen. Natuurlijk weet je nooit hoe dit afloopt. De Russische economie kan volgende maand instorten, maar het laat wel zien hoe snel Rusland een voorwendsel kan construeren. En precies daarom zijn Oekraïne en de Europese NAVO-landen tot elkaar veroordeeld: om samen Europa veilig te houden tegen Rusland. Maar ook om Europa minder chantabel te maken tegenover grootmachten als China en de Verenigde Staten.
Éen plus éen is drie
Europeanen hebben moeite met kleine prikacties, zoals drones die boven een vliegveld cirkelen of die per ongeluk neerstorten op Europees grondgebied. Oekraïne daarentegen heeft de nodige ervaring opgedaan om daar mee om te gaan. Oekraïne heeft een groot leger en een drone- en antidrone-industrie die bovendien enorm voorloopt op die van de Europese NAVO-landen. Met andere woorden: Oekraïne en Europa versterken elkaar.
De Oekraïense wapenindustrie kan inmiddels veel produceren en innoveren, maar de economie kan dit nauwelijks nog dragen. Juist hierin ligt de sleutel. De Europese Unie beschikt namelijk wel over het geld om deze productie op grote schaal te subsidiëren, maar loopt tegelijkertijd vaak vast in een bureaucratisch wespennest. Een land dat al vier en een half jaar in oorlog is, kan zich zulke bureaucratische vertragingen simpelweg niet permitteren. Als de munitie een week vertraging oploopt, kost dat letterlijk mensenlevens.
Verkeerde discussie
De vraag is daarom wat mij betreft allang niet meer óf Europa en Oekraïne elkaar versterken. De discussie zou moeten gaan over de vraag of de NAVO het zich nog kan permitteren Oekraïne buiten de Europese veiligheidsorde te houden. Dat is precies waarom de hele discussie over het NAVO-lidmaatschap van Oekraïne op mij soms wat vreemd overkomt. Alsof Oekraïne louter een hulpbehoevend land zou zijn dat bij de NAVO aanklopt om beschermd te worden. Natuurlijk heeft Oekraïne bescherming nodig. Maar andersom hebben Europese NAVO-landen Oekraïne inmiddels ook hard nodig. Zelfs na vier en een half jaar oorlog lijkt dat nog altijd niet overal te zijn doorgedrongen.
De NAVO heeft Oekraïne keihard nodig
Daarom moeten we stoppen met doen alsof het NAVO-lidmaatschap van Oekraïne een gunst is. Het is geen liefdadigheid. Het is ook geen beloning voor vier en een half jaar vechten. Het is een strategische keuze die de Europese veiligheid versterkt en noodzakelijk is voor een nieuwe Europese veiligheidsorde waar Oekraïne onlosmakelijk deel van uitmaakt. Juist daarom zullen Europese politici zich daar hard voor moeten maken, of Trump en Poetin dat nu willen of niet.
Praktijk versus papieren werkelijkheid
Stelt u zich eens voor dat Oekraïne buiten de Europese veiligheidsarchitectuur wordt gehouden. Dat is alsof je een ziekenhuis voorbereidt op een mondiale epidemie en alleen luistert naar de mensen die erover hebben gehoord en hebben gelezen, terwijl de artsen die tijdens zo’n epidemie daadwerkelijk patiënten hebben behandeld buiten de deur worden gehouden.
Dat is toch absurd? Toch is dat precies wat er dreigt te gebeuren.
Europe First
Maar niet alleen dat. Met Oekraïne in de NAVO kan er een historische kans ontstaan: breng de economische slagkracht van de Europese Unie (derde economie ter wereld), de kernwapens van Frankrijk en het Verenigd Koninkrijk en de militaire slagkracht èn oorlogservaring van Oekraïne bij elkaar, en dan kan voor het eerst in decennia een Europese veiligheidsorde ontstaan die niet langer volledig afhankelijk is van Washington. En dat zou de kern van de hele discussie moeten zijn. Alleen hoor je dat zo weinig.
Grootmacht Europa
Het zou een historische vergissing zijn om Oekraïne buiten de NAVO te houden. De vraag is niet langer óf Europa en Oekraïne elkaar versterken, maar of Europese politici bereid zijn de strategische belangen van Europa te behartigen. Ook als Donald Trump vervolgens dreigt met handelsoorlogen. Europese politici zullen kleur moeten bekennen. De tijd van geopolitiek verstoppertje spelen is nu écht voorbij.
Over de auteur
Beste lezer,
Ik ben freelancer en daardoor kan ik schrijven over elk onderwerp. Dat is enorm waardevol. Maar dit werk bestaat dankzij u. Ja, zo is het wel. Het kan alleen worden gemaakt omdat er lezers zijn die het belangrijk genoeg vinden om het mogelijk te maken. Het kan alleen, omdat ik daardoor de tijd heb om de archieven te bezoeken en andere bronnen te lezen. Het kan juist doordat mensen helpen mijn stukken te delen en zo nu en dan financieel bijdragen. Daarvoor wil ik jullie allemaal enorm bedanken. Mocht je mijn artikelen willen ontvangen per mail, dan kan dat via deze link.