Een Russische inval in de Baltische landen: hoe realistisch is dat?
Mensen konden zich de verwoesting van Marioepol niet voorstellen. Tot de Russische tanks Oekraïne binnenrolden. Ook de executies in Bucha en de raketaanval op station Kramatorsk konden mensen zich niet voorstellen. Tot het gebeurde. En je hoort het nu weer: Rusland zou Estland, Letland of Litouwen nooit aanvallen. Critici stellen dat zo’n aanval niet in Ruslands belang is. De vraag is of de oorlog in Oekraïne in het belang van Rusland is. Poetins beleid is doorgaans niet in Ruslands belang, maar in zijn eigen belang.
Ondertussen bouwt Rusland een nieuw leger op langs de grens met Finland. In Karelië wordt het nieuwe 44ste Legerkorps gevormd, tot 15.000 man sterk. In Oekraïne heeft Rusland ruim een half miljoen actieve militairen. De NAVO heeft slechts een paar duizend militairen paraat in de Baltische landen. Dat is te weinig om een grootschalige invasie af te stoppen. De Baltische landen vrezen om die reden dat zij na Oekraïne aan de beurt zijn.
Afgelopen zomer zat ik in de trein van Vilnius naar Kaunas en raakte daar aan de praat met een student. Ik schat dat hij begin twintig was. Hij vertelde me dat ze twee keer per maand oefenen met schieten. “Je moet voorbereid zijn op het zwarte scenario,” zei hij.
Het laat zien dat ze in de Baltische landen rekening houden met een Russische inval. Maar hoe realistisch is dat en wat zal de NAVO in zo’n geval doen?
Poetin denkt anders dan wij
Maar zou Rusland de NAVO echt durven aanvallen?
Die vraag krijg ik vaak. Toch zijn er duidelijke signalen, zoals de troepenopbouw aan de grens met Finland en in Belarus. Zelf heb ik lang gedacht dat Rusland een formele operatie in de Baltische landen niet zou doen vanwege de afschrikking van de NAVO. Daar ben ik sinds afgelopen najaar op teruggekomen.
De gedachte is vaak dat Moskou geen oorlog zal beginnen die ze niet kunnen winnen. Maar dat is vooral hoe wij ernaar kijken.
Kijkt Poetin er ook zo naar? Dat valt te bezien. Misschien denkt Poetin dat hij ermee wegkomt.
En dat lijkt vooral een gevolg te zijn van het Westerse passieve handelen op Russische interventies en provocaties.
Zo kwam Rusland ook weg met de annexatie van de Krim.
Ondanks alle gruwelijkheden in Oekraïne sinds 24 februari 2022 vond de NAVO het geen directe oorlog waard.
Maar bij een aanval op een NAVO-lidstaat lijkt dat toch anders te liggen.
Als de NAVO niet reageert op een aanval op de Baltische landen, wat is artikel 5 dan nog waard?
Grijp je niet in, dan is de NAVO de facto opgeheven.
Maar, naar alle waarschijnlijkheid grijpen NAVO-landen dan wél in.
Bij een directe confrontatie legt Rusland het waarschijnlijk af tegen de NAVO. De NAVO zal binnen enkele uren luchtoverwicht hebben.
Kaliningrad wordt dan weer Köningsberg, Karelië weer van Finland en Brest (Belarus) weer van Polen. Dat zijn de mogelijke gevolgen van zo’n potentiële Russische invasie.
De vraag is of Poetin zich dat voldoende realiseert.
NAVO is sterk, maar niet snel
Maar wat als Poetin denkt dat het Westen de Baltische landen laat vallen en van zijn fouten heeft geleerd?
Het is een scenario waar we liever niet aan denken, maar dat we wél onder ogen moeten zien. Artikel 5 is bovendien niet zo absoluut als vaak wordt aangenomen. Elk land kan artikel 5 anders interpreteren. De huidige wapensteun aan Oekraïne zou onder artikel 5 kunnen gelden. Dat realiseren veel mensen zich vaak niet. Op feestjes zijn mensen er vaak verbaasd over als ik ze vertel dat artikel 5 tamelijk vrijblijvend is. Daarom zijn de Baltische landen er ook niet gerust op. Dat blijkt uit het opzeggen van het Ottawaverdrag door de Baltische landen en Polen, een verdrag dat het in vredestijd leggen van mijnen verbiedt. Toch zal in de praktijk blijken dat als Duitsland, Frankrijk, Engeland een Russische test in de Baltische landen een oorlog waard vinden, dat landen als Slowakije en Hongarije weinig speelruimte hebben.
Bij een inval wacht de NAVO een moeilijke logistieke operatie rond het conflictgebied. In de eerste 48 uur kunnen de Baltische landen en de aanwezige NAVO-troepen niet veel meer doen dan terugtrekken en vertragen, behalve dan het afvuren van langeafstandsraketten op Russisch grondgebied. Estland schat zelf dat ze 2 weken de Russen weerstand kunnen bieden. De Forward Defence Group (een NAVO-eenheid die snel moet kunnen reageren) zal het 10 tot 30 dagen kosten om op plek van bestemming te zijn. De relatieve traagheid heeft er deels mee te maken dat bruggen en viaducten zware voertuigen als tanks niet kunnen dragen.
Het is alsof je met een olifant over een krakkemikkelig bruggetje probeert te gaan. Het kan goed gaan, maar de kans op een ravage is aanzienlijk.
Kernwapenchantage
Tegen de tijd dat de NAVO de Baltische landen heeft bereikt, kan Narva allang gevallen zijn. Poetin zal dan dreigen dat elke militaire handeling van de NAVO met kernwapens zal worden beantwoord. En dan zullen er mensen in het Westen zeggen dat ‘het niet onze oorlog is’ of dat een Russischtalige stad ons geen “kernoorlog” waard is. Of klinkt dat vergezocht? Het is in feite wat mensen de afgelopen drie jaar over Oekraïne hebben gezegd.
Poetin weet dat chantage met kernwapens werkt. Europese leiders willen het liever niet toegeven, maar deze chantage heeft eerder gewerkt. Daardoor ging het idee van Polen niet door om een No Fly Zone boven Oekraïne in te stellen. Sommige analisten waren bang dat dit tot een kernoorlog zou leiden. Ook de voormalige Duitse bondskanselier Scholz liet zich bij wapenleveranties leiden door de angst voor de bom.
Probeer je eens te verplaatsen in president Poetin. Waarom zou hij denken dat kernwapenbluf nu ineens niet meer zou werken? Het is een van de redenen waarom ik er niet zeker ben dat Macron en Merz (de nieuwe bondskanselier) pal achter Estland zullen staan. Waarom zouden ze niet zwichten voor Poetins kernwapenbluf?
Russische economie
Maar Rusland is een kernwapenmacht, geen supermacht. De Russische economie is niet groter dan die van Spanje en Portugal samen. Tijdens mijn studie Geschiedenis volgde ik een interessant college over de Spaanse Habsburgers. Daarin werd uiteengezet hoe grote (huur)legers, schulden en een uitgestrekt land de Spaanse Habsburgers opbrak. Imperial overstretch noem je dat. Een land bezwijkt economisch aan de militaire en imperiale ambities. Rusland lijkt zich ook in zo’n situatie te manoeuvreren. Het is dus niet de vraag of Rusland een invasie wil uitvoeren, het is de vraag of ze dat kunnen. Of de Russische economie die belasting nog maanden zo niet jaren kan volhouden.
Hoewel Ruslands economie stukken kleiner is dan die van de Europese NAVO-landen, produceert Rusland naar schatting meer wapens dan alle Europese NAVO-landen samen. Rusland leunt deels op Iraanse drones en Noord-Koreaanse raketten voor zijn wapenproductie. De economie blijft echter de achilleshiel. Dalende olieprijzen en oplopende inflatie kunnen de Russische economie in de problemen brengen. De economie is in feite een tikkende tijdbom onder Ruslands militaire ambities.
Kantelpunt
Er kan een kantelpunt komen als Rusland bijvoorbeeld 10 tot 20 procent van het bbp aan wapens moet besteden. Dat geld moet komen uit de sociale voorzieningen, de pensioenen of van de oligarchen. Maar als het economisch tegenzit, zul je ze bij allemaal moeten wegtrekken. Allemaal voor de imperiale ambities van het Kremlin. Dat kan Rusland niet onbeperkt doen. Belast je de bevolking te zwaar en jaag je de oligarchen tegen je in het harnas, dan kan zelfs Poetin te maken krijgen met sociale onrust. Dat zo’n test of zelfs oorlog met de NAVO de Russische staatskas miljarden zal kosten, is daarmee irrelevant. Poetin denkt in zijn eigen belang, niet in dat van de Russen of de Russische economie.
Inspelen op een Russische implosie
De kans dat Rusland de NAVO zal testen in de Baltische landen is aanzienlijk. De signalen, zoals troepenopbouw zijn daarvoor overduidelijk. Daarom moeten de sancties beter worden nageleefd. Nog altijd importeert de EU via omwegen Russische olie en gas, ter waarde van ruim 21 miljard euro. Dat overtreft de jaarlijkse steun aan Oekraïne. En dat terwijl de kans op een Russische invasie in de Baltische landen aanzienlijk is. Vandaar dat de doelstelling moet zijn om Rusland de mogelijkheden tot zo’n avontuur te ontnemen. Hetzij door economische tegenspoed, hetzij door sociale onrust. Vergeet niet dat Rusland Oekraïne is binnengevallen op wensdenken en onjuiste aannames. Dat kan weer gebeuren met alle gevolgen van dien. Dat is de harde realiteit. De periode van vredesdividend is voorbij.
Over de auteur
Ik ben Hidde Bouwmeester, historicus en publicist. Ik schrijf over Oost-Europa, geopolitiek en geschiedenis.
Mijn stukken zijn bedoeld voor wie verder wil kijken dan de krantenkoppen. Voor wie context zoekt. En voor wie beseft dat een goede analyse begint bij grondig onderzoek of een goed boek. En de geschiedenis is belangrijker dan ooit.
Waardeer je dit werk? Met een donatie of abonnement maak je onafhankelijke journalistiek mogelijk en zie je hier geen advertenties verschijnen. Want voor geopolitiek bestaat er geen komkommertijd. Zit je niet op sociale media. Je kunt mijn lange analyses en artikelen ook per mail ontvangen.