Is Poetin een product van de Sovjetunie of een geradicaliseerde dictator?
In 2012 kwamen er duizenden Russen de straat op. Ze protesteerden tegen Poetins derde ambtstermijn en eisten vrije verkiezingen in Rusland. Poetin nam het stokje weer over van Medvedev. Was Medvedev écht president geweest of jarenlang slechts de stroman van Vladimir Poetin?
Het leidde tot de grootste demonstratie in Rusland sinds de val van de Sovjetunie. Poetin leek zich niet voor te kunnen stellen dat deze protesten zomaar en van onderop waren ontstaan. Dus gaf hij de schuld hoogstpersoonlijk aan Hillary Clinton. De betogers zouden zijn ingehuurd door de CIA.
U denkt misschien: wat moet ik nu met deze anekdote?
Poetins uitspraak laat zien hoe Poetin naar (geo)politieke ontwikkelingen kijkt. Voor hem lijken gebeurtenissen en zeker demonstraties zelden spontaan te ontstaan. Of het nu protestbewegingen in Rusland zijn of revoluties in Oekraïne, ze krijgen meteen het label van buitenlandse inmenging. En het Westen krijgt vrijwel altijd de schuld.
Maar waar komt deze achterdocht vandaan?
Om dat te begrijpen kijken Vatniksoep en ik naar de oorsprong van dit wereldbeeld. Waar komt deze achterdocht vandaan en wat zijn de gevolgen daarvan?
De KGB
Dat Poetin Hillary Clinton en ook Soros de schuld gaf van de demonstraties in Moskou is niet alleen een sappig verhaal om op een verjaardag te vertellen, maar bovenal een illustratie van Poetins achtergrond en wereldbeeld. Poetin is een product van de Sovjetunie en dat zie je terug. Hij bracht een groot deel van zijn carrière door bij de KGB. In die wereld gelden achterdocht en paranoia niet als een zwakte, maar juist als een professionele deugd. Vandaar dat Poetin gemaakt was voor de geheime dienst.
Na de Sovjetunie
Het wereldbeeld van achterdocht verdween niet na de val van de Sovjetunie. De KGB bestond weliswaar formeel niet meer, maar haar structuren en netwerken bleven in feite wél bestaan. Hoe anders was dat na de val van nazi-Duitsland. Na de Tweede Wereldoorlog werden vrijwel alle structuren van nazi-Duitsland actief ontbonden. Dat gebeurde na de val van de Sovjetunie in Rusland niet of nauwelijks. Sterker nog, sommige voormalige veiligheidsfunctionarissen en andere mensen uit de KGB belandden op invloedrijke politieke functies. Poetin was daarin geen uitzondering.
Andere interpretatie
Het is bovendien maar de vraag of het Koude-oorlogsdenken in Rusland ooit is beëindigd. Toen de Amerikaanse president Bill Clinton in 1997 een maritieme oefening organiseerde met Oekraïne op de Krim, verhief de Russische president Boris Jeltsin zijn stem waarvan Louis van Gaal zelfs van onder de indruk zou zijn geweest.
Oekraïne en de Zwarte Zee
Er waren namelijk spanningen tussen Rusland en Oekraïne over de toegang van de Russische Zwartezee-vloot op de Krim. Russische parlementsleden hadden daarnaast territoriale claims gemaakt op de Krim. Om die reden werd Bill Clinton in 1997 voorafgaand aan het gesprek met Jeltsin in Helsinki gebriefd: Jeltsin zou kunnen gaan eisen dat geen enkele voormalige Sovjetstaat ooit lid van de NAVO zou mogen worden. Die garantie kreeg Jeltsin uiteraard nooit. Maar het laat wel zien dat de imperiale bril van Rusland jegens Oekraïne en andere voormalige Sovjetstaten niet louter iets van Poetin is.
Rusland en de voormalige Sovjetunie
Jeltsins stemverheffing in 1997 was géén incident op zichzelf. Het lijkt eerder op een patroon. Sinds de val van de Sovjetunie weigert Rusland te aanvaarden dat voormalige Sovjetstaten goede relaties onderhouden met westerse landen. Dat werd pijnlijk zichtbaar toen in Georgië (2008), Belarus (2020) en Oekraïne (2004 én 2014) demonstraties plaatsvonden. De demonstranten wilden dat hun land een andere koers zou opgaan dan Rusland. Ze wilden een staatsmodel dat meer op West-Europa was geïnspireerd dan op Moskou. En onmiddellijk wees Vladimir Poetin naar het Westen.
De opstanden zouden zijn geïnitieerd door het Westen, aldus Moskou. In Georgië en Oekraïne leidde het zelfs tot een Russische interventie; oorlog dus. Helaas beperkt deze mentaliteit van achterdocht en achter elke demonstratie een kwaadaardig plan zien zich niet louter tot Poetin. Het is doorvlochten binnen het veiligheidsdenken in Moskou.
Het verklaart waarom dit denken niet is begonnen bij Poetin en naar alle waarschijnlijkheid ook niet bij hem zal ophouden.
Veiligheidsdienst
In de jaren negentig en vroege jaren 2000 kregen veel mensen uit de veiligheidsdiensten politieke functies. Zo had Jeltsins Minister van Buitenlandse Zaken, Yevgeni Primakov, net als Poetin een verleden bij de veiligheidsdiensten en was hij net als Poetin buitengewoon kritisch op de NAVO-uitbreiding die plaatsvond in 1999.
Dat je gelijkgestemden zoekt is niet gek. Dat doet iedereen. Toen Poetin president werd, was het logisch dat hij eerst naar mensen zocht in zijn eigen netwerk. Alleen heeft het wel ideologische gevolgen.
Poetins netwerk
Als de meeste mensen om je heen op dezelfde manier naar de wereld kijken, dan spreekt in feite niemand je meer tegen. Vandaar dat Russische leiders vaak reageren als door een wesp gestoken wanneer er protesten plaatsvinden waarmee ze het oneens zijn. En vooral als die plaatsvinden in gebieden die Rusland als haar invloedsfeer heeft verklaard.
Poetin en Libië
De gevolgen van dit wereldbeeld werden duidelijk zichtbaar in 2012. Niet dat Hillary Clinton de volle laag kreeg en Poetin het Westen als de vijand had gebombardeerd. Nee, was dat maar zo.
Poetin zag daadwerkelijk in de demonstraties in Rusland in 2012 een westers complot om zogenaamd een coup te plegen in Rusland. Het was allemaal retoriek zei men. Poetin stelde later dat hij was teruggekeerd naar de macht door wat hij in 2011 zag gebeuren: het Westen verjoeg de Libische dictator Khaddafi. De Libische dictator kon het niet navertellen. Onder de noemer van Responsibility to Protect grepen Westerse troepen in onder de vlag van de VN.
Poetin leek een vergelijkbare aanzet hiervan te zien in de protesten in Moskou in 2011 en 2012. Misschien was het dus meer dan ‘slechts’ retoriek.
Het Westen is de vijand
Na deze demonstraties in 2011-2012 in Rusland greep het Kremlin met harde hand in. En daar bleef het niet bij. De propaganda tegen het Westen werd steeds verder opgeschroefd. Binnen een jaar tijd beschouwde tweederdemeerderheid van de Russen de Verenigde Staten als de vijand. Een jaar eerder beschouwde slechts een derde van de Russen Washington als de vijand. Zo effectief kan propaganda dus soms zijn.
De Krim
In 2014, vlak na de annexatie van de Krim, stemde slechts één Doemalid tegen de formalisering van deze bezetting. Rusland heeft nooit onder stoel of banken geschoven dat ze de Krim weer graag wilden inlijven. Zo steunde Rusland al in 1993 het initiatief om een referendum op de Krim te houden. Destijds liep het met een sisser af. De annexatie van de Krim in 2014 was dus zeker niets nieuws.
Aanleiding
Hoewel het idee van de annexatie van de Krim al langer bestond, is de aanleiding van de annexatie van de Krim en de poging van Rusland om de Donbas te bezetten wel te herleiden naar de Russische achterdocht. Door achter elke revolutie en demonstratie de hand van het Westen te zien, concludeerde men in Moskou dat er onmiddellijk gehandeld moest worden. Waren Russische leiders altijd al zo, of zijn ze in de loop der tijd geradicaliseerd?
Wat het ook mag zijn, wanneer zeer invloedrijke mensen in samenzweringstheorieën gaan geloven, kan dit ingrijpende gevolgen hebben.
Bubbel
Iedereen die weleens met vrienden naar een voetbalwedstrijd kijkt, zal het herkennen. Je kijkt niet objectief naar de wedstrijd. Je bent boos op de scheidsrechter. En als jij roept ‘dit is toch een strafschop’ zal niemand je snel corrigeren, ook al was het overduidelijk een schwalbe. In zo’n situatie zit Poetin. Hij wordt omringd door oude vrienden, door medestanders en ja-knikkers.
Meer dan een potje voetbal
Bij een potje voetbal is dat niet zo erg. Dan vloek je wat of scheld je de scheidsrechter uit. Met een beetje pech verschijnt jouw filmpje daarvan op sociale media en krijg je een stadionverbod of een boze brief van de Bond Tegen Vloeken. Maar daar houdt het dan ook wel bij op.
Maar als het gaat over het al dan niet binnenvallen van een buurland, dan is het een stuk minder onschuldig. Dan kan bubbelvorming draconische gevolgen hebben op het wereldtoneel wanneer het Russische establishment achter elke demonstratie een complot ziet. Was dit wereldbeeld er altijd al zo of is dit pas de laatste jaren zichtbaar geworden? Of dienen Europeanen een antwoord te formuleren op een groep geradicaliseerde opa’s die achter elke demonstratie een geheim complot tegen Rusland zien?
Aan de lezer
Dank voor het lezen van dit artikel.
Dit artikel is mogelijk gemaakt door u. Ja, zo is het wel. Het kan alleen worden gemaakt omdat er lezers zijn die het belangrijk genoeg vinden om het mogelijk te maken. Het kan alleen, omdat ik daardoor de tijd heb om de archieven te bezoeken en andere bronnen te lezen. Het kan juist doordat mensen helpen mijn stukken te delen en zo nu en dan financieel bijdragen of zelfs een abonnement afsluiten. En mocht u nu graag mijn artikelen in de mailbox willen ontvangen, dan kunt u zich via deze link aanmelden.