Waarom niet elke oorlog aan de onderhandelingstafel wordt beëindigd
“Oorlog eindigt altijd aan de onderhandelingstafel.”
Het is een bekend frame dat je vaak hoort. En laten we eerlijk zijn, het bekt ook lekker. Maar is dat ook zo? Eindigt een oorlog altijd aan de onderhandelingstafel?
Dat is maar zeer de vraag. Veel oorlogen zijn helemaal niet aan de onderhandelingstafel geëindigd. Denk hierbij maar aan de Tweede Wereldoorlog. Er werd niet met Hitler gesproken over het bevriezen van de grenzen. Anders waren wij nu een Duitse deelstaat geweest.
Onderhandelingen zijn geen zekerheid
Ook zijn er voorbeelden waarbij een oorlog in feite bevriest om vervolgens weer te kunnen ontvlammen. Denk bijvoorbeeld aan de situatie in Korea. Er kwam alleen een wapenstilstand. Geen erkenning van elkaars soevereiniteit.
Maar dat is niet het enige probleem met onderhandelingen.
Onderhandelingen hebben immers meer nodig. Ze hebben iets fundamenteels nodig, namelijk dat beide partijen accepteren dat de ander blijft bestaan. Vreedzame co-existentie noem je dat.
Koude oorlog
Dit concept kon in de Koude Oorlog worden toegepast. Hoewel je elkaar beconcurreert, kun je voorkomen dat je elkaar letterlijk zult bevechten. Daardoor konden bepaalde afspraken ook blijven bestaan. En konden er zelfs afspraken over kernwapenbeheersing worden gemaakt tussen Moskou en Washington ten tijde van de Koude Oorlog.
Poetin en zijn strijd met de geschiedenis
Maar precies dat is nu net het probleem in de oorlog in Oekraïne. Dit gaat niet over Oekraïne. Dit gaat over Poetin. Lees Poetins essay er maar op na en je ziet onmiddellijk het probleem: in feite ontkent Poetin daarmee het bestaansrecht van Oekraïne. Rusland claimt dat Oekraïne een broedervolk van Rusland is en daarmee geen eigen cultuur of taal heeft. Rusland claimt dat de geschiedenis van Rusland en Oekraïne dezelfde zou zijn.
Dat is natuurlijk niet zo, maar illustreert wel het probleem van onderhandelingen op een fundamenteel niveau.
Ontkennen
In feite vindt het Kremlin daarmee dat Oekraïne niet bestaat en zoiets kun je niet aan de onderhandelingstafel oplossen. Het is alsof een buurman zegt dat jouw huis eigenlijk onderdeel van zijn tuin is. Zou je met hem het gesprek aangaan? Denk je dat het zou helpen als je jouw moestuin en garage aan hem zou afstaan?
Nadat de buurman de moestuin in een basketbalveld heeft veranderd en van de garage een eigen sportschool heeft gemaakt, wil de buurman ook de bijkeuken en de logeerkamer hebben. Eerst vraagt hij het vriendelijk, maar als jij niet inbindt, komt hij met een knokploeg het opeisen. Het afstaan van de moestuin was uitstel van executie. En precies om die reden kun je soms niet inbinden aan mensen die jouw bestaansrecht fundamenteel ontkennen.
Werken onderhandelingen dan nooit? Nee, natuurlijk werken ze wel. Ze werken alleen als beide partijen de bereikte consensus aanvaardbaar vinden en een hernieuwde gewapende strijd veel meer negatieve gevolgen zal hebben.
Frankrijk en Engeland
Eeuwenlang voerden Groot-Brittannië en Frankrijk oorlogen. Van de Honderdjarige Oorlog tot de Napoleontische oorlogen en nog veel meer. Britse en Franse soldaten doodden elkaar eeuwenlang op de slagvelden in Europa en op zeeën overal ter wereld. Als er oorlog in Europa was, stonden Frankrijk en Groot-Brittannië vaak tegenover elkaar.
Toch veranderde één historische gebeurtenis in feite alles. Deze gebeurtenis zette de machtsverhoudingen in Europa volledig op z’n kop.
De Duitse eenwording leidde ertoe dat Londen en Parijs inzagen dat elkaar de tent uitvechten hun eigen doodvonnis zou betekenen. Het is alsof twee drugsbendes elkaar voortdurend proberen te liquideren, maar de handen ineenslaan zodra de staat de drugshandel probeert aan banden te leggen.
Zelfs in de Koude Oorlog was het mogelijk om afspraken te maken. Maar tot een samenwerking zoals Frankrijk en Groot-Brittannië kwamen de Sovjetunie en de Verenigde Staten natuurlijk nooit. Wel zagen beide landen in dat een militaire confrontatie tussen de NAVO en het Warschaupact funest zou zijn voor de wereld. Zelfs toen was het makkelijker om afspraken te maken, dan nu.
Fundamenteel verschil
Een van de grote verschillen tussen hoe Rusland naar Oekraïne kijkt ten aanzien van de rivaliteit tussen Groot-Brittannië en Frankrijk is, dat ze ondanks hun vijandigheid elkaars bestaansrecht nooit hebben ontkend. En dat is het grote verschil met hoe Moskou naar Kyiv kijkt.
Uiteindelijk waren er twee elementen die tot verzoening leidden. Het eerste element was dat Groot-Brittannië en Frankrijk de Duitse eenwording als een gevaar begonnen te zien voor hun machtspositie in Europa en hun koloniale belangen. Het tweede element was dat na de Tweede Wereldoorlog, beide landen inzagen dat zelfs nadat het gedeelde gevaar Duitsland dusdanig was verzwakt, dat vreedzame samenwerking veel meer opleverde dan een nieuwe militaire confrontatie.
Element 1
En precies deze twee elementen ontbreken bij Rusland tegenover Oekraïne. Voor Rusland is er geen reden om met Oekraïne te verzoenen. Er is niets dat nu de Russische positie in gevaar brengt en dus is verzoening niet nodig. Er is geen externe macht die dreigt Rusland aan te vallen. De oorlog droneaanvallen op Russisch grondgebied stopt, als Rusland besluit de oorlog te stoppen.
Alleen het eigen handelen in Oekraïne brengt Rusland economisch in gevaar, maar wanneer Rusland de oorlog stopt, is dat risico naar alle waarschijnlijkheid ook verdwenen.
Bovendien is de vijandigheid, anders dan bij de rivaliteit tussen Groot-Brittannië en Frankrijk, grotendeels eenzijdig. Oekraïne wenst vredig naast Rusland te leven, terwijl Rusland Oekraïne ontkent als onafhankelijke natie en het uiteindelijk wil bezetten.
Element 2
Ten tweede zijn er op dit moment te weinig drukmiddelen om Rusland duidelijk te maken dat samenwerking meer oplevert dan imperialisme. Ook het inzicht dat vreedzame samenwerking Rusland economisch meer te bieden heeft ontbreekt totaal bij Rusland. Sterker nog, ze hebben doelbewust hun eigen gasmarkt naar Europa opgeblazen voor hun imperiale droom. De behoefte aan vreedzame relatie met Oekraïne lijkt ook gezien de taal op de Russische staatstelevisie totaal afwezig.
Voorwaarden
Onderhandelingen met voldoende drukmiddelen zouden in feite alleen mogelijk zijn als China, de Verenigde Staten, de Europese Unie en India aan Rusland laten weten dat Rusland bij het schenden van een staakt-het-vuren economisch zal worden geïsoleerd en Oekraïne zal worden geholpen bij zijn verdediging. Natuurlijk gaat dit niet gebeuren, maar op deze manier zouden onderhandelingen wel kunnen werken, omdat Rusland dan weet dat een nieuwe aanval zelfmoord zou zijn.
Kortom, onderhandelingen kunnen soms zinvol zijn. Alleen zijn daar wel voorwaarden aan verbonden. Allereerst zullen beide landen elkaar moeten erkennen als volwaardige staten. Ten tweede moeten beide landen een nieuw gewapend conflict als absoluut onwenselijk zien vanwege bijvoorbeeld de economische, demografische of militaire kosten die dat teweeg zal brengen. En tot slot zullen beide landen moeten inzien dat vreedzame co-existentie de welvaart en stabiliteit ten goede komt. Dat het aanvallen van je buurland en het bezetten van grondgebied van je buurland nadeliger is dan in vrede naast elkaar leven.
Helaas zijn al deze drie elementen afwezig bij Rusland. En vandaar dat onderhandelingen of een staakt-het-vuren naar alle waarschijnlijkheid van korte duur zullen zijn. Omdat Rusland op fundamenteel niveau Oekraïne direct of indirect wil bezetten.
Mocht u hieraan twijfelen, dan raad ik u aan om Poetins essay uit juli 2021 terug te lezen.