We moeten het hebben over Orbáns Oekraïnepolitiek: is Orbáns Oekraïnepolitiek ideologisch of pragmatisch?
We moeten het over Victor Orban hebben. Maar wie het nieuws over Hongarije vooral via sociale media volgt, krijgt al snel verschillende karikaturen over Orbán voorgeschoteld. De algoritmes van sociale media werken bubbelvorming in de hand. Kijk je op YouTube een filmpje over de Holocaust, dan moet je oppassen dat je niet meteen naar een Holocaustontkenner doorscrolt. Ja echt, zo snel kan dat gaan.
Ben je progressief, dan zie je hem vaak als de loopjongen van Poetin. Maar ben je conservatief, dan is hij opeens “de hoeder van de christelijke waarden.”
Toch laat de werkelijkheid zich niet vangen door zulke simplistische karikaturen. De echte wereld en dus niet die van je scherm is veel minder spectaculair. Maar dat verkoopt niet, ophef en karikaturen wel. Maar wat is Orbáns Oekraïnepolitiek? Orbán pleit net als president Trump voor onderhandelingen. Hij noemt het eufemistisch vrede en blokkeert wapenleveranties aan Oekraïne.
Maar waarom doet hij dat? Komt dat voort uit een ideologische overtuiging of is hij pragmatischer dan de krantenkoppen ons soms doen vermoeden?
Om antwoord op die vragen te krijgen, belde ik met Huub Bellemakers. Voor Huub is Boedapest net zo vertrouwd als Den Haag voor de meeste Nederlanders.
Vluchtelingencrisis
Europeanen leerden Orbán pas echt kennen tijdens de vluchtelingencrisis van 2015.
Hij zette zich af tegen Merkels beroemde “Wir schaffen das.” Daarmee kwam hij lijnrecht tegenover de Europese Unie te staan.
Orbáns harde vluchtelingenbeleid wordt vaak gezien als ideologisch. Volgens Bellemakers is Orbán vooral een politicus bij wie machtsbehoud centraal staat. De Hongaarse premier heeft dus behoefte aan een confrontatie met Brussel. Datzelfde geldt voor zijn Oekraïnepolitiek. Het is allebei primair bedoeld om zich af te zetten tegen Brussel, concludeert Bellemakers.
Zo weet Orbán kritiek op het uithollen van de rechtsstaat in te ruilen voor wapensteun aan Oekraïne. Toch bijzonder hoe Hongarije, met iets meer inwoners dan de Randstad, de buitenlandse politiek van Brussel kan verlammen.
Historisch litteken
Wat ook meespeelt is het Hongaarse verleden. Nog altijd betreurt Orbán de Vrede van Trianon (1920), waarin Hongarije na de Eerste Wereldoorlog haar status als regionale macht (Oostenrijk-Hongarije hield op te bestaan) verloor. Hongarije moest veel grondgebied afstaan en bleef als rompstaat achter. Orbán speelt in op dat gevoel van ‘historisch onrecht.’
Oekraïne
Het laat zien dat je zonder geschiedenis Orbáns politiek niet goed kunt plaatsen. Ook zijn Oekraïnepolitiek heeft die historische lading. Deze politiek werd gaandeweg steeds moeilijker verenigbaar met Brussel. In de eerste weken van de grootschalige invasie ving Hongarije veel Oekraïense oorlogsvluchtelingen op. Orbán pleitte jarenlang voor opvang in de regio toen het om Syrische vluchtelingen ging. Mag ik het dan ironisch noemen, dat opvang in de regio betekende dat Hongarije Oekraïense vluchtelingen moest opnemen?
Het Russische standpunt
Maar naarmate de oorlog langer duurde, nam Orbán steeds vaker het Russische standpunt over. Volgens Bellemakers speelt ook mee dat Orbán internationaal aansluiting zoekt bij MAGA en andere rechtspopulisten. Vandaar dat Orbán een vergelijkbaar standpunt inneemt over Oekraïne. Daarmee zet Orbán zich af tegen Polen, dat Rusland juist tot concessies wil dwingen. Gezien Rusland voortdurend buurlanden aanvalt, direct of indirect, is het logisch dat Polen Rusland tot concessies wil dwingen en niet uitgaat van ‘good faith.’
Trump tegen Orban
Maar toen dit artikel bijna af was, verraste Donald Trump vriend en vijand door zich in de VN achter Oekraïne te scharen.
De Amerikaanse president zei dat Oekraïne haar hele grondgebied terug moest krijgen en zelfs kon winnen.
Hebben we president Biden ooit zoiets horen zeggen?
Trump riep Europese NAVO-landen op te stoppen met olie- en gasimport uit Rusland. Bovendien riep hij Orbán expliciet op om daar ook mee te stoppen. Toch is het belangrijk om te kijken naar wat Trump doet en niet alleen naar wat hij zegt. Morgen kan hij er immers fundamenteel anders over denken.
Druk op Orbán
Maar als zowel Brussel als Trump de druk opvoeren, dan wordt het lastig voor Orbán, denkt Bellemakers. “Het moment dat hij, vanwege de olie en gastoevoer, moet kiezen tussen Oost en West komt dan dichterbij,” verwacht Bellemakers.
Russisch revanchisme
Orbáns politiek ondermijnt een coherente Europese containmentpolitiek tegen Rusland. Het verleden toont bovendien aan dat als je Russisch expansionisme tegemoet komt, de Russische agressie juist toeneemt in plaats van afneemt. De annexatie van de Krim is daarvan een kenmerkend voorbeeld.
De oorlog in Oekraïne kun je bovendien zien als een gevolg van de annexatie van de Krim in 2014. Barack Obama zei achteraf: “de Krim was ons geen ‘derde wereldoorlog’ waard.” Het is de vraag of Rusland op 24 februari 2022 Oekraïne zou zijn binnengevallen als er na de annexatie van de Krim kordaat was opgetreden.
Sovjet-Unie en de EU
En ondanks deze historische trend blokkeert Orbán met zijn veto wapenleveranties aan Oekraïne. Orbán probeert een wit voetje te halen bij Poetin. Maar omdat de geschiedenis een belangrijke rol speelt in Orbáns politiek, kan niet iedereen Orbáns pro-Russische koers helemaal volgen. Hongarije heeft immers aan den lijve de gevolgen van Sovjet-imperialisme ondervonden.
Toch is dit minder onlogisch dan het op het eerste oog lijkt, stelt Bellemakers. Allereerst is de oorlog in Oekraïne voor Orbán vooral een voortzetting van het conflict tussen Hongarije en de EU. Bovendien ziet Orbán het helemaal niet als een tegenstelling, maar als een overeenkomst. De EU en de Sovjet-Unie tonen juist overeenkomsten in het beknotten van de soevereiniteit van Hongarije. Althans, zo ziet Orbán het en zo wil hij ook dat Hongaren het zien.
Hongarije is geen Polen
Bovendien is de Russische dreiging voor Hongaren veel minder concreet. Hoe diep Poetin ook in de boekenkast graaft, een historische claim op Hongarije is er niet. Dat maakt de Ruslandpolitiek voor Hongarije fundamenteel anders dan die van Polen.
Economische belangen
Voor Hongarije spelen er bovendien ook economische belangen mee, benadrukt Bellemakers. Zo haalt Hongarije nog altijd goedkoop gas uit Rusland. Daarom bekritiseerde Hongarije Oekraïne toen Kyiv olie- en gasinstallaties in Rusland bombardeerde. Polen moedigt dit juist aan. Sinds 2023 is Warschau gestopt met het importeren van Russisch gas. Hongarije is er net als Slowakije nog altijd afhankelijk van. Met andere woorden: niet alleen het ontbreken van een historische claim, maar ook de Hongaarse energieafhankelijkheid verklaart dat Polen en Hongarije fundamenteel botsen qua Oekraïnepolitiek. En dat maakt een daadkrachtig optreden als Europese Unie lastig.
Binnenland
Desondanks steunt de meerderheid van de Hongaren het Oekraïnebeleid van de Europese Unie. Toch zal Oekraïne waarschijnlijk geen belangrijk thema worden bij de verkiezingen, verwacht Bellemakers. Hoewel veel Hongaren Orbáns Oekraïnepolitiek afwijzen, zijn thema’s zoals zorg en andere interne en nationale kwesties belangrijker. Orbán staat weliswaar achter in de peilingen, maar de oppositie zal van Oekraïne geen belangrijk thema maken. Toch is het niet uit te sluiten dat Orbán zijn Oekraïnepolitiek herziet als het hem vooral stemmen gaat kosten.
Beperkingen
Als ik ga hardlopen, komen vaak de beste ideeën op. Maar ook vragen.
Zo vraag ik me al langer af waar de grenzen van Orbáns Oekraïnepolitiek liggen. Volgens Bellemakers komt veel neer op geld. Hongarije is immers sterk afhankelijk van de miljarden die via Brussel binnenkomen. Mocht de EU de geldkraan dichtdraaien, dan heeft Orbán, zeker met de verkiezingen in aantocht, heel wat uit te leggen. En dan kan zijn Oekraïnepolitiek ineens door de oppositie worden ingezet, omdat door Orbáns chantage Hongarije dan plotseling met een begrotingstekort zit.
Hongaar zijn is niet alles
Als historicus leer je ook in scenario’s denken. Een scenario is geen toekomstvoorspelling, maar een manier om naar een hypothetische situatie te kijken.
Sommige scenario’s zijn realistisch, terwijl je andere scenario’s met een korreltje zout moet nemen.
Wat zou er gebeuren als 20 tot 50 etnische Hongaren omkomen bij een Russische raketaanval in Oekraïne? Zou dit Orbáns Oekraïnepolitiek fundamenteel doen kantelen?
Bellemakers waarschuwt ervoor om niet alles door de bril van ‘de etnische Hongaar’ te bekijken. Deze kaart wordt vooral selectief toegepast. Neem de Hongaarse commandant in het Oekraïense leger (een etnische Hongaar), die vorige maand een gasleiding in Rusland bombardeerde. Dit werd hem niet in dank afgenomen: Hongarije verklaarde hem persona non grata.
Het Hongaar-zijn hangt dus altijd van de situatie af. Net zoals met slagroom. Slagroom kan erg lekker zijn, maar op een zoute haring is het ronduit vies.
Trumpist, maar ook pragmaticus
Orbán probeert de EU en Moskou tegen elkaar uit te spelen. Als klein land weet Hongarije de Europese besluitvorming zo nu en dan lam te leggen. Maar dat heeft ook zijn keerzijde. Mocht de Europese Unie de subsidies aan Hongarije stilleggen, dan heeft Orbán een heel groot probleem om de begroting sluitend te krijgen. Zeker met de aankomende verkiezingen. Hoewel Orbán een vergelijkbaar standpunt inneemt als de meeste rechtspopulisten, lijkt Orbáns Oekraïnepolitiek eerder een confrontatie met Brussel te zijn, dan een ideologisch standpunt over Oekraïne, nietwaar? Toch mogen we niet uit het oog verliezen dat Oekraïners de slachtoffers zijn van Orbáns sabotage. Als er te weinig wapens komen in Oekraïne, betekent dat dat er net wel een school of ziekenhuis in bijvoorbeeld Dnipro kan worden vernietigd. Het zal maar je kerk, school of huis zijn die wordt vernietigd, omdat de Europese wapensteun te laat kwam. Ja, dat kunnen de gevolgen zijn van Orbáns sabotageacties. Misschien wordt het tijd dat Orbán daarmee wordt geconfronteerd?