16 juni 2025

Welke opties heeft Poetin nog in Oekraïne?

Een kernmacht kan niet verliezen. Althans, dat is het narratief van Moskou. Ook Ongehoord Nederland en talloze accounts op de sociale media nemen deze redenering over. Volgens hen zou Oekraïne geen andere keuze hebben dan zich neer te leggen bij een door Rusland opgelegd vredesverdrag. Maar is dat ook zo? Het probleem is dat er niet expliciet stilgestaan wordt bij de vraag onder welke voorwaarden zo’n vrede acceptabel zou zijn.

Het lijkt eerder op een verkapt ultimatum dan op een vredesvoorstel. Wie het vertrek eist van een zittende president, lijkt niet op zoek te zijn naar een compromis. Bovendien gaan de Russische eisen lijnrecht in tegen het internationaal recht en het VN-Handvest, gezien Rusland de annexatie van een gebied groter dan de Benelux eist.

Onderhandelingen worden bijna als weersverwachting gepresenteerd. Als een voldongen feit. Maar is dat ook zo?

De uitkomst van de oorlog is afhankelijk van keuzes, niet van natuurwetten, zoals het weer.

Bovendien heeft Rusland na drie jaar oorlog haar doelen nog steeds niet bereikt:

• Het annexeren van de Donbas en de regio’s Zaporizja en Kherson 

• Het demilitariseren van Oekraïne 

• Zelensky proberen af te zetten en vervangen door een Russische marionet.

Dit roept de vraag op: welke opties heeft Poetin nog in Oekraïne? En zijn deze voldoende om een doorbraak te forceren of om Zelensky te dwingen tot concessies?

Rusland probeert al drie jaar een doorbraak te forceren

De oorlog begon niet op 24 februari 2022. In feite probeert Poetin al sinds 2014 Oekraïne zijn wil op te leggen. Tot op heden is dit niet gelukt. Dat komt omdat Rusland Oekraïne blijft onderschatten.

Onderschatting is een bekend fenomeen bij koloniale machten of autocraten gedreven door historisch revanchisme. In Vietnam en Indonesië stuitten Frankrijk en Nederland na de Tweede Wereldoorlog op fel en goed georganiseerd verzet. Ook Rusland moest dit sinds februari 2022 in Oekraïne aan den lijve ondervinden. Rusland dacht binnen een paar dagen Oekraïne te hebben overrompeld. Verschillende Russische politici, zoals Vyacheslav Nikonov, lieten duidelijk blijken dat men dacht met open armen te worden ontvangen door de Russischsprekende bevolking. Het tegendeel bleek waar te zijn.
Rusland lijkt een verkeerd beeld van Oekraïne te hebben gehad. Misschien hebben ze dat nog steeds. Hoe dan ook, deze onderschatting is een van de belangrijkste redenen waarom Rusland het initiatief rond april 2022 verloor.

Fiasco

Rusland begon de oorlog met het idee om Zelensky van de macht te beroven en Oekraïne weer in de greep van Rusland te krijgen. Dat is niet gelukt. Sterker nog, Oekraïne is een bastion geworden tegen Russisch imperialisme. Al drie jaar weet Oekraïne weerstand te bieden tegen een krijgsmacht die op papier superieur zou zijn. Bovendien verloopt de innovatie binnen het Oekraïense leger ongelofelijk snel. Dit werd geïllustreerd door Operatie Spiderweb, waarbij Oekraïne doelen in Siberië wist te raken. Tot zulke operaties zijn Europese landen momenteel niet in staat.

Als Rusland Oekraïne niet op de knieën krijgt, dan zou deze oorlog een van de grootste geopolitieke blunders uit de Russische geschiedenis kunnen worden, vergelijkbaar met de Russische oorlog tegen Japan in 1904–1905. Voor een leider als Poetin, die zijn gezag ontleent aan macht en angst, zal er op de een of andere manier een overwinning geclaimd moeten worden. Ook als deze overwinning symbolisch van aard is. Verlies erkennen lijkt voor een leider als Poetin simpelweg geen optie te zijn. Dit roept de vraag op: welke opties heeft Rusland nog in Oekraïne?

Optie 1: tijd kopen

Rusland heeft in feite nog drie opties over. Maar welke opties zijn dat?

Rusland zet nu al in op optie 1: tijd kopen. Deze strategie is erop gericht om te vertragen. Volgens de Duitse Minister van Defensie Boris Pistorius gebruikt Rusland de onderhandelingen om tijd te winnen en het Westen af te leiden. Op Rossiya 1 klonk een vergelijkbare boodschap. Solovyov, een invloedrijke Russische propagandist, vroeg zich openlijk af waarom Rusland vrede of zelfs een wapenstilstand zou sluiten. Sterker nog, “waarom zouden we hier stoppen”, vroeg Solovyov zich af op live-televisie.

Strategisch gezien zou een korte gevechtspauze Rusland goed uitkomen.

De Britse geheime dienst schat dat Rusland duizend manschappen per dag verliest. Deze bijna Eerstewereldoorlogmethode is op de lange termijn onhoudbaar voor Rusland. Kyiv claimde bovendien dat er sinds het begin van de oorlog 1 miljoen Russen zouden zijn uitgeschakeld. De Britse geheime dienst schat dat dit 250 duizend dodelijke slachtoffers betreft.

Bij een wapenstilstand kan Rusland eenvoudiger troepen verplaatsen naar het front. Mobiele munitievoorraden lopen nu voortdurend het gevaar door Oekraïense droneaanvallen te worden vernietigd. Daaruit kun je concluderen dat Rusland vooral een kortstondige vrede wil, een adempauze in feite. Vooral omdat Rusland enerzijds geen overwinning kan claimen en anderzijds haar doelen (nog) niet heeft bereikt.

Optie 2: escaleren

Optie 2 betreft een nieuw Russisch offensief deze zomer. Maar dat lukt alleen als het Rusland is gelukt om tijd te kopen en de aandacht van Oekraïne af te leiden.

Vanuit Moskou bekeken moet daarom de urgentie en steun voor Oekraïne in Europa flink afnemen. Of dat lukt is sterk de vraag. Het is in het belang van Rusland dat het politieke debat in het Westen verschuift van internationale veiligheid naar migratie. Als internationale veiligheid en defensie op de achtergrond belanden, dan komt Oekraïne simpelweg minder in het nieuws voor. Daarom zet Rusland onder andere trollen en bots in op sociale media om de aandacht van Oekraïne af te leiden en tegelijkertijd verdeeldheid en polarisatie in het Westen aan te wakkeren en te versterken.

Misschien vraagt u zich af of er ook concrete aanwijzingen zijn voor zo’n nieuw Russisch offensief. Jazeker. Rusland houdt wapens achter de hand en is bezig met de troepenopbouw aan de Russisch-Finse grens. Satellietbeelden tonen bovendien aan dat Rusland militaire installaties bouwt aan de Finse grens. Het waren precies zulke satellietbeelden in 2021 die de Verenigde Staten ervan overtuigden dat er een Russische invasie aan zat te komen, stelt onder andere David Sanger in zijn boek New Cold Wars. Destijds waren veldhospitalen de duidelijke indicatie daarvoor. In het najaar gaat Rusland net als in 2021 in Belarus een ‘militaire oefening’ houden.

Zelensky herkende het gevaar hiervan en waarschuwde in april 2025 dat Rusland mogelijk via Belarus een zomeroffensief zou kunnen ondernemen. Niet alleen tegen Oekraïne, maar mogelijk ook tegen de Baltische landen. Of het daadwerkelijk tot zo’n inval komt terwijl de oorlog in Oekraïne nog gaande is, valt lastig te zeggen. Toch moeten Europese regeringsleiders de afschrikking tegen Rusland versterken om het risico op een inval in de Baltische landen te minimaliseren.

Als Europese leiders de afschrikking tegen Rusland geloofwaardig willen maken, moeten zij ook duidelijke consequenties verbinden aan een eventueel offensief vanuit Belarus richting Oekraïne als onderdeel van een Russisch zomeroffensief. Denk qua afschrikking aan bijvoorbeeld het toestaan van de inzet van westerse wapens op Belarussisch grondgebied.

Optie 3: hybride oorlogsvoering

De derde optie, is waarschijnlijk ook de effectiefste. Hybride oorlogsvoering klinkt voor veel mensen vaag. Het wordt bovendien gebruikt als containerbegrip en dat helpt niet mee. Het gevaar is dat het daardoor wordt onderschat, terwijl het mits goed uitgevoerd een samenleving kan ontwrichten. Het doel van hybride oorlogsvoering is enerzijds om een land aan te vallen zonder officieel in oorlog te zijn en anderzijds om een land van binnenuit te verlammen.

Maar hoe gaat dit dan in zijn werk?
Dat doet Rusland via desinformatiecampagnes, dreigen met kernwapens en gerichte sabotageacties op bijvoorbeeld de energie-infrastructuur. Daarmee wil Rusland chaos creëren. Met kernwapenretoriek hoopt Moskou de besluitvorming rondom wapenlevernaties te kunnen beïnvloeden. Door polarisatie aan te wakkeren hoopt Moskou Europese landen dusdanig te verdelen, in de hoop dat ze zich niet langer op het buitenland zullen richten.

Naast desinformatie, gaat hybride oorlogsvoering ook over indirecte oorlogshandelingen, zoals het plegen van aanslagen en sabotageacties. Sommige commentatoren bagatelliseren de impact hiervan en framen het zelfs tot pesterijen.’ Maar onderschat de gevolgen niet. Een gerichte sabotageactie kan ertoe leiden dat er in delen van Europa een paar dagen geen stroom is. Wat gebeurt er met een samenleving als er geen water uit de kraan komt of er tijdelijk geen internet is? Het zijn vragen waar politici een antwoord op moeten hebben. Het zijn vragen die we onszelf als gemeenschap ook zullen moeten stellen. Het zijn vragen die in Nederland moeten spelen tijdens de tweede Kamerverkiezingen in oktober. Het zijn scenario’s waarop we ons als maatschappij moeten voorbereiden. 

Daarom pleiten sommige Europese regeringsleiders voor noodpakketten waarmee mensen zich tenminste 72 uur moeten kunnen redden.

De vraag is, zijn we voldoende voorbereid op zo’n situatie?

Effect van tijd kopen

Maar hoe realistisch zijn deze strategieën? En misschien nog belangrijker: hoe effectief zijn ze? Momenteel zet Rusland vol in op tijd kopen. Werkt deze strategie? Op het eerste oog lijken Europese leiders, afgezien van Orbán, volmondig achter Oekraïne te staan. Maar is dat ook zo?

Sinds Trumps terugkeer op het wereldtoneel is het narratief verschoven van onvoorwaardelijke steun aan Oekraïne, naar de roep om vrede te bewerkstelligen. Maar onder welke voorwaarden? Die vraag wordt te weinig gesteld. Het fundamentele probleem in Brussel is het ontbreken van een coherent Europees buitenlands beleid.

Verschillende Europese regeringsleiders willen zich ontpoppen als de vertegenwoordiger van Brussel. Het was niet von der Leyen, maar Macron en Starmer die bij Trump op audiëntie mochten komen.

Wat op het eerste oog minder zichtbaar is, is dat Europese leiders ondanks dat ze het voorstel van Trump afwezen, mee zijn gegaan in het narratief van dat er onderhandeld zou moeten worden. Alleen gaat Trump daar niet over. Ook Macron en von der Leyen niet. Of een deal aanvaardbaar is voor Oekraïne of dat doorvechten een betere optie is, die vraag is aan het Oekraïense volk. En het Oekraïense volk wordt vertegenwoordigd door Zelensky. Dat er nu geen verkiezingen kunnen worden gehouden, komt omdat stemlokalen dan het risico lopen platgebombardeerd te worden door Russische drones of raketten. Ook in de Tweede Wereldoorlog werden verkiezingen opgeschort. Oekraïners vrezen dat een vredesvoorstel met aanzienlijke territoriale concessies niet zal leiden tot een duurzame vrede, maar tot een hernieuwde oorlog binnen afzienbare tijd. Het Russisch handelen in Tsjetsjenië laat zien dat de zorgen van Oekraïners terecht zijn. Na de wapenstilstand in 1996, besloot Moskou een paar jaar later opnieuw ten strijde te trekken. Daarom zijn Oekraïners sceptisch over het kunnen bereiken van een langdurige vrede.

De oorlog zou daarom nog jaren kunnen duren. Brussel en Londen zullen bij de les moeten blijven. Althans de leiders die Moskou willen afstoppen in Oekraïne.

Conclusie: de strategie van tijd kopen is deels succesvol gebleken. Het narratief is verschoven van dat Oekraïne zich moet verdedigen tegen de Russische invasie naar dat er onderhandeld moet worden.

Haalbaarheid van een nieuw offensief

Een nieuw offensief werkt alleen als Rusland Oekraïne daarmee kan verrassen. Snelheid is buitengewoon belangrijk, omdat Oekraïne haar luchtverdediging en troepen over een heel breed front moet verdelen. Daarom is handelingssnelheid bepalend voor het succes van zo’n operatie. En juist daarom is het verrassingselement van cruciaal belang. Ook D-day had het voordeel van het verrassingselement, net als het Ardennenoffensief van nazi-Duitsland in de laatste oorlogswinter. Daarom proberen Russische militaire planners ervoor te zorgen dat troepverplaatsingen ongezien kunnen plaatsvinden. Ze willen dat Oekraïne geen idee heeft waar de aanval vandaan zou kunnen komen. Maar hoe realistisch is dat nog in het drone-tijdperk?

Drones zoemen als vleermuizen over het front om elke beweging te detecteren en te traceren. Rusland kan troepen plaatsen in Belarus of zelfs in Transnistrië om een nieuw front te openen. Maar de kans dat Moskou dit ongezien kan doen is klein.

Conclusie: de kans op het verrassingseffect lijkt beperkt. Maar de kans op een zomeroffensief is reëel.

Haalbaarheid van hybride oorlogsvoering

Daarom zet Rusland al jaren in op hybride oorlogsvoering. Via desinformatie hoopt Rusland de steun voor Oekraïne en een verenigd Europa te ondermijnen. Tegen een verenigd Europa met een duidelijke koers maakt Rusland waarschijnlijk geen kans. Daarom is de Russische desinformatie erop gericht om partijen op de flanken te steunen die Europese samenwerking ondermijnen. Wat deze partijen vaak gemeen hebben is dat ze tegen de NAVO zijn en uit de EU willen stappen. Of zoals Orban doet: de besluitvorming in Brussel saboteren, zoals met de wapenleveranties aan Oekraïne. Daarnaast verzetten deze partijen zich vaak tegen zowel de steun aan Oekraïne als investeringen in defensie die nodig zijn voor een geloofwaardige afschrikking tegen Rusland. Een unie die voortdurend ruzie heeft, kan geen vuist maken tegen de internationale dreigingen, zoals klimaatverandering, desinformatie, de invloed van big tech en sabotageacties. Juist een Europese Unie met een coherent buitenlandbeleid kan adequate oplossingen bieden tegen gerichte desinformatiecampagnes en sabotageacties. Een verdeelde unie kan dat niet. Of je nu voor of tegen de Europese Unie bent, een sabotageactie op de vitale infrastructuur kan elke EU-burger in zijn of haar persoonlijke leven raken.

Conclusie: het lamleggen van de vitale Europese infrastructuur zal vooral op de korte termijn tot maatschappelijke onrust kunnen leiden, terwijl desinformatiecampagnes het effectiefste zijn op de lange termijn. De haalbaarheid is realistisch. Rusland is er al tijden mee bezig.

Lange oorlog

Kortom, het is maar zeer de vraag of deze oorlog snel voorbij is. Ook de opties voor Rusland om alsnog zijn doelen in Oekraïne te bereiken, lijken beperkt te zijn. Rusland kan tijd kopen. Rusland kan een nieuw zomeroffensief beginnen. Rusland kan desinformatiecampagnes intensiveren en de Europese infrastructuur saboteren. Maar dat er Russische tanks met kerst in Kyiv zullen staan, die kans is bijzonder klein.

Met andere woorden: wie meent Rusland af te willen stoppen kan niet tegelijkertijd praten over onderhandelingen waarbij Rusland bezet gebied kan houden. Dat gaat lijnrecht in tegen het internationaal recht en het VN-Handvest. Onderhandelen prima, maar dan wel op de voorwaarden van Brussel, niet op die van Moskou. Rusland vertrekt uit Oekraïne; anders leveren Europese landen langeafstandswapens. Het is precies een gebrek aan een coherent buitenlandbeleid in Europa, waardoor dit nu niet gebeurt. Maar het is wel de taal die Poetin verstaat. Als Brussel de ambitie heeft om een geopolitieke factor van betekenis te worden, dan zal dat wel moeten. Want zo werkt afschrikking. Europeanen lijken de kunst van afschrikking verleerd te zijn.

Onafhankelijke, diepgravende analyses zoals deze, daar ben je al snel 30 uur aan kwijt, zo niet meer. Bronnen bestuderen, lezen, checken, duiden, reflecteren, herschrijven en veel koffie. Als je deze analyse waardeert en het belangrijk vindt dat dit soort analyses geschreven worden, dan kun je een kleine bijdrage overwegen of mij met een abonnement maandelijks steunen. Daardoor kan ik dit werk fulltime doen. Het is een onzeker bestaan, je weet nooit of een analyse iets oplevert. En toch is het belangrijk om dit te doen, om diepgang zonder betaalmuur aan te bieden. En dat kost tijd. Tot slot, het is niet altijd mogelijk iedereen via sociale media te bereiken. Mocht u dit soort analyses graag ook per mail willen ontvangen, dan kunt u zich aanmelden via deze nieuwsbrief.

Het schrijven van artikelen en uitgebreide analyses, kost tijd en moeite. Met een (kleine) donatie kunt u mijn werk mede mogelijk maken, waardoor ik dit werk fulltime kan doen.