Een democratische transitie: een proces vol gevaren – ook in Iran
Trump kondigde het een paar weken geleden met groot tromgeroffel aan: de Iraanse leider Khamenei is dood. Ditmaal kwam de gewapende aanval niet van Poetin, maar van de zelfverklaarde vredespresident Donald Trump. Maar ondanks alle bombardementen van de Verenigde Staten en haar bondgenoten is het Iraanse regime (nog) niet gevallen. En zelfs al zou het vallen, is het dan realistisch te verwachten dat de transitie naar een democratie soepel verloopt?
Ik merk aan u dat u daar ook aan twijfelt. En dat is terecht. Het regime staat nog en het lijkt er niet op dat het snel zal omvallen. De recente geschiedenis laat bovendien zien dat je doorgaans met luchtaanvallen een autoritair regime niet snel op de knieën kunt krijgen.
Luchtaanvallen
Dit geldt niet alleen voor onze tijd. Ook in de Tweede Wereldoorlog dacht Adolf Hitler de geallieerden te kunnen breken met luchtaanvallen boven Engeland. Hitler speculeerde erop dat hij daarmee Engeland tot een vrede kon dwingen en zich zo op het oostfront kon richten. Het tegenovergestelde gebeurde: de steun voor Churchill nam juist toe. En hetzelfde patroon zien we ook in de huidige oorlog in Oekraïne: door de oorlog en de Russische terreur nam de steun voor oorlogspresident Zelensky eerder toe dan af.
Kortom, Trumps luchtaanvallen lijken geen geschikt middel te zijn om een democratische transitie mee te ondersteunen. Het is natuurlijk sterk de vraag of dat überhaupt het doel is van Trump in Iran.
Dictatuur
Maar stel dat het regime in Iran toch valt. Stel dat de Iraniërs bevrijd worden van deze theocratische dictatuur. Is het dan aannemelijk om te verwachten dat er een transitie naar een democratie ontstaat?
Gezien de voorbeelden uit de mondiale geschiedenis lijkt die kans niet groot. Toch proef ik een golf van optimisme in het Westen. Ditmaal zou het allemaal anders zijn. Ditmaal zou het wel lukken. Ik hoop het, maar de kans dat Iran vanzelf een democratie wordt als het regime valt, lijkt me klein.
De boze buitenwereld
Dat komt niet door Iran, maar doordat buurlanden vaak prille democratieën de nek om willen omdraaien. Autoritaire landen zijn doorgaans bevreesd voor democratieën aan de grens, omdat het een inspiratiebron kan zijn. Ze zien het dus als een veiligheidsrisico. Zo is dat volgens Michael McFaul, voormalig ambassadeur in Rusland onder president Obama, ook de primaire aanleiding van Ruslands oorlog in Oekraïne. Niet de NAVO, maar een democratische samenleving aan de grens. Een inspiratiebron én een veiligheidsrisico dus. Althans als we het vanuit Poetins perspectief bekijken.
Frankrijk
Maar we hadden het over Iran. Bij Iran moet ik vaak denken aan Frankrijk. Niet aan het Frankrijk van nu, maar het Frankrijk rondom de Franse Revolutie (1789) en vooral van er nét voor. Net als Iran werd Frankrijk toen geregeerd door een totalitaire leider; de Franse koning. Maar het was de Franse bevolking, althans de bovenlaag bij wie er hele andere ideeën ontstonden, waaronder de scheiding der machten, volkssoevereiniteit, vrije pers en nog veel meer.
Uiteindelijk leidde een voedseltekort ertoe dat een groot deel van de bevolking zich tegen de absolute monarchie ging verzetten Net als in Frankrijk destijds houdt Iran er hele andere ideeën op na dan de autoritaire theocratische leiders.
Het verschil tussen Iran en Frankrijk van de achttiende eeuw is dat de protesten in Tehran van 2022 het totalitaire regime niet op de knieën hebben gekregen. En het is de vraag of dat wel lukt met de luchtaanvallen van de VS en hun (regionale) bondgenoten.
Napoleon
Na de Franse Revolutie was er veel hoop. De monarchie werd afgeschaft en ook het standensysteem ging op de schop. Maar na de stichting van de republiek kwam er een nieuwe machtsstrijd. De Jacobijnen onder leiding van Maximilien de Robespierre executeerden vele tegenstanders. Door deze chaos wist Napoleon de macht te grijpen.
Nieuwe machtsstrijd
Dit historische voorbeeld laat zien dat slechts het omverwerpen van een dictatoriaal regime onvoldoende is. En soms proberen externe machten de klok terug te draaien. Zo kreeg Frankrijk na de val van Napoleon weer een koning. En pas vanaf de Derde Republiek (1870) kun je Frankrijk écht een democratie noemen.
Uitzonderingen
Is het dan nooit gelukt? Is er dan nooit een democratische rechtsstaat ontstaan na het verdrijven van een dictator?
Zeker wel.
Alleen als we teruggaan sinds de Franse Revolutie, dan zijn het juist deze unieke uitzonderingen die in het oog springen. Juist omdat ze afwijken van de norm. Zo heeft bijvoorbeeld Spanje na de dood van Franco een democratische rechtsstaat opgebouwd. Ook na de Anjerrevolutie van 1974 in Portugal viel het autoritaire regime relatief snel. In beide Iberische landen werd doortastend gehandeld en werden de autocratische regeringen vervangen door democratische rechtsstaten.
Interne en externe rust
De context waarbinnen dit kon gebeuren was belangrijk. Er waren geen buurlanden die de democratische transitie probeerden te verstoren. De buurlanden van Spanje, vooral Frankrijk, zagen een opkomende democratie juist als een zegen, niet als een gevaar.
Maar het belangrijkste was dat de Europese Gemeenschap deze transitie juist probeerde te ondersteunen waar ze dat konden. Helaas is deze combinatie van geen externe druk en wel externe steun voor democratische transities in de geschiedenis zeldzaam. Dat maakt de situatie van de Iberische landen ook uniek.
Kortom, de transitie naar een democratie is geen lineair proces en is bovendien sterk afhankelijk van haar regionale context. Dat gold voor Frankrijk onder Napoleon en zal ook gelden voor Iran mocht het regime toch omvallen. Externe rust en steun voor het nieuwe staatsmodel is van cruciaal belang. Helaas is die combinatie een zeldzaamheid gebleken.